Στα Βόρεια-Βορειοανατολικά του Αρχαιολογικού χώρου έγιναν ανασκαφές και το 1901 ήρθε στο φώς ο προϊστορικός οικισμός, με πλήθος τετραπλεύρων αλλά και ελλειψοειδών κτηρίων, τα οποία χρονολογούνται από τον 17ο π.Χ. αιώνα. Τις ανασκαφές ξεκίνησε ο Γεώργιος Σωτηριάδης το 1899, τις συνέχισε αργότερα ο Κωνσταντίνος Ρωμαίος και τις συνεχίζει σήμερα ο Ιωάννης Παπαποστόλου.
Η χρονολόγηση του οικισμού δεν έχει προσδιοριστεί με ακρίβεια. Στα βαθύτερα στρώματα του χώρου αυτού βρέθηκαν υπόλοιπα ελλειψοειδών, τετράγωνων και άλλων σύνθετων κτιρίων. Αρχαιότερα θεωρήθηκαν τα κτίρια με ελλειψοειδές σχήμα. Τα αγγεία που βρέθηκαν μέσα στα στρώματα καταστροφής τους χρονολογήθηκαν γύρω στο 1400 π.Χ. Τα τετράγωνα και το Μέγαρο Α κτίστηκαν μετά το 1400 π.Χ. Το Μέγαρο Α είναι το μεγαλύτερο και το σπουδαιότερο. Βρίσκεται ΒΔ του ναού του Απόλλωνος Θερμίου και εν μέρει καλύπτεται από αυτόν. Στο βόρειο άκρο του διαμορφώνεται αψίδα και οι τοίχοι του ήταν κατασκευασμένοι από λίθους και ωμές πλίνθους. Σήμερα σώζεται μόνο η λίθινη θεμελίωση του κτιρίου. Η πρόσοψη έμενε ανοικτή και στα άκρα των τοίχων υπήρχαν ξύλινες παραστάδες. Εγκάρσιοι τοίχοι χώριζαν το εσωτερικό σε τρεις χώρους. Η ελαφρά κλίση των τοίχων προς το εσωτερικό δείχνει ότι κατέληγαν σε θολοειδή στέγη, η οποία θα ήταν ξυλόπλεκτη επιχρισμένη με πηλό. Το κτίριο χρησίμευε ως κατοικία του τοπικού άρχοντα του οικισμού. Η τελική καταστροφή του οικισμού τοποθετείται γύρω στο 1200 π.Χ., εποχή που καταστρέφονται και τα μεγάλα μυκηναϊκά κέντρα της Ελλάδας.
Μέγαρον Α
Απ΄ τα σημαντικότερα κτήρια του προϊστορικού οικισμού σε σχήμα σπιτιού στη βόρεια πλευρά του ιερού του Απόλλωνα, εν μέρει κάτω από τη βορειοδυτική γωνία του ναού του Θερμίου Απόλλωνα.
Μακρύ αψιδωτό κτίριο με άνοιγμα στα Νότια. Το νότιο άκρο, επεκτάθηκε με παραστάδες, σχηματίζοντας μια βαθιά βεράντα. Ο τοίχος πίσω από τη βεράντα ανοίγει επάνω σε ένα μακρύ σχεδόν ορθογώνιο δωμάτιο με μια πόρτα στο βόρειο άκρο της που οδηγούν σε ένα δωμάτιο στην αψίδα.
Το κτίριο είναι προσανατολισμένο ΒΝ με την πόρτα προς το νότο. Έχει 22,00 m μήκος και 6,00 m πλάτος, και χωρίζονταν σε τρία δωμάτια, τη βεράντα, την κύρια αίθουσα, και το αψιδωτό δωμάτιο. Οι τοίχοι του κτηρίου είχαν 0,55 μέτρα πλάτος και διατηρείται σε ύψος 0,60m έως 0,90 m.
Η βεράντα είχε κατασκευαστεί κατά πάσα πιθανότητα στην πρώτη φάση κατασκευής του κτηρίου, και ολοκληρώθηκε στη συνέχεια μέσα σε μια δεύτερη φάση. Κατά τη δεύτερη φάση η είσοδος στη στοά βρισκόταν στη νοτιοδυτική γωνία.
Η ημερομηνία κατασκευής από διάφορους ερευνητές, τοποθετείται στο τέλος της Μεσοελλαδικής και Υστεροελλαδικής περιόδου? Ο κύριος ανασκαφέας, Γ. Σωτηριάδης, πίστευε ότι το κτίριο ήταν ένα ηρώο, επειδή ισχυρίστηκε ότι ανακάλυψε μεταξύ άλλων δύο καύσεις νεκρών που βρέθηκαν στο αψιδωτό δωμάτιο. Δεν είναι σαφές αν αυτές οι ταφές ανήκαν στο Μέγαρο Α ή σε μεταγενέστερο κτίσμα χτισμένο πάνω από το κτίριο. Μία από τις ταφές ήταν ενός παιδιού, και η άλλη ήταν μιας γυναίκας. Μια άλλη ταφή βρέθηκε μπροστά από το Μέγαρο Α και περιείχε καμένα οστά, πέντε μακριά σπαθιά σιδήρου, και ένα απόσπασμα από ένα γεωμετρικό βάζο. Βρίσκονταν στο κεντρικό διαμέρισμα του κτηρίου, δίπλα στο αψιδωτό τέλος. Στο χώρο, βρέθηκαν επίσης πολυάριθμα μικρά πιθάρια και αμφορείς, τα οποία είχαν τοποθετηθεί ανάποδα και περιείχαν στάχτες και οστά ζώων? Θα μπορούσαν να είναι αποδείξεις για χθόνια λατρεία.
K.3 P. Åström, Inverted Vases in Old World Religion, Journal of Prehistoric Religion 1 27
A. Wardle, who has studied the pottery of Thermon, dates this vessel to the EIA (Ainian 1997: 44-45).
Μέγαρον Β
Μακρόστενο κτίριο, με βαθιά βεράντα, μεγάλη κεντρική αίθουσα και ένα μικρό δωμάτιο πίσω, του οποίου ο τοίχος είχε μία μικρή καμπύλωση.
Το κτήριο χτίστηκε αμέσως μετά την καταστροφή του προϊστορικού οικισμού, καταστροφή που τοποθετείται στον 12-ο π.Χ. αιώνα.
Το Μέγαρο Β ήταν το βασικότερο και λαμπρότερο εκ των κτηρίων του νέου οικισμού, η λειτουργία του οποίου είναι ολίγον τι αβέβαιη. Το περιστύλιο ξύλινων πασσάλων που στηρίζονταν σε πέτρινες πλάκες, φαίνεται να έχει προστεθεί αργότερα, πιθανώς τον 8ο ή 7ο αιώνα π.Χ. Η αψιδωτή κιονοστοιχία ξύλινων πασσάλων γύρω από το Μέγαρο Β κατέστησε το κτήριο, το πρωιμότερο παράδειγμα ενός ναού με κιονοστοιχία, και το μόνο παράδειγμα ενός αψιδωτού περιστύλιου. Ο Lawrence εικάζει πως όλα αυτα στο Μέγαρο Β είναι πιθανώς συμπτωματικά.
Το κτήριο αποκαλύφθηκε ακριβώς κάτω από το ναό του Θερμίου Απόλλωνος και σε υψηλότερο επίπεδο από το Μέγαρο Α. Το κτίριο ήταν κατοικία του τοπικού άρχοντα.
Η λατρεία στο χώρο άρχισε σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις των νεώτερων ανασκαφών μετά την καταστροφή του κτηρίου. Το Μέγαρο Β υπήρξε διάσημο κτίριο για δύο λόγους. Είχε θεωρηθεί ότι έχει καμπύλους τοίχους και διατηρεί παρόμοια μορφή με αυτή του αψιδωτού Μεγάρου Α, του μεγαλύτερου και σημαντικότερου κτιρίου του προϊστορικού οικισμού. Επίσης, είχε συνδεθεί με τον περίπτερο ελληνικό δωρικό ναό, γιατί οι πρώτοι ανασκαφείς πίστεψαν ότι το κτίριο απέκτησε ένα ελλειψοειδές περιστύλιο, στοιχείο που θεωρήθηκε πρόδρομη μορφή της εξωτερικής κιονοστοιχίας του δωρικού ναού. Οι νεώτερες έρευνες έδειξαν ότι το Μέγαρο Β κτίστηκε ως ένα κανονικό ορθογώνιο κτίριο και επιπλέον δεν απέκτησε ποτέ περίσταση κιόνων. Οι λίθινες πλάκες που βρέθηκαν γύρω από αυτό, αλλά σε υψηλότερο επίπεδο, και θεωρήθηκαν βάσεις κιόνων, τοποθετήθηκαν μετά την καταστροφή του.
Το Μέγαρο Β καταστράφηκε στο τέλος του 9ου ή το α΄ μισό του 8ου αι. π.Χ. Το διαδέχθηκε πήλινη εστία για ολόκαυστες θυσίες και πιθανώς μικρός ξυλόπλεκτος οίκος. Τον 8ο και 7ο αι. π.Χ. ανοίγονται λάκκοι θυσιών και προσφορών και ανατίθενται σιδερένια όπλα, καθώς επίσης και χάλκινα ειδώλια.
Προϊστορικός Οικισμός Πετροχωρίου
Ο Κωνσταντίνος Ρωμαίος το 1915 ερεύνησε αρκετές περιοχές γύρω από τον Αρχαίο Θέρμο. Στο Α.Δ. Παράρτημα, 1915, σελ. 47 αναφέρει «… κατά τας Κυριακάς είχον ευκαιρίαν να επιχειρώ εκδρομάς εις τα πέριξ του Θέρμου, αίτινες δεν απέβησαν άκαρποι. Ούτω εις ημισείας ώρας απόστασιν Νότια του τεμένους, εν μέσω πρίνων και βράχων, μετ΄ εκπλήξεως παρετήρησα εικοσάδα όλην ελλειψοειδών κτηρίων, ων το έτερον πέρας είναι γραμμή ευθεία…..». Ο σημερινός ανασκαφέας του Αρχαίου Θέρμου καθ. Ιωάννης Παπαποστόλου, που συνέχισε το ανασκαπτικό έργο των προγενεστέρων του, στο βιβλίο του Θέρμος (Βιβλιοθήκη της εν Αθήναις Αρχαιολογκής Εταιρείας αρ. 261) και στην σημείωση 349 γράφει: ίσως ήταν στη θέση Παναούλα όπου διασώθηκαν ελάχιστα κατάλοιπα. Δημοσιεύει μάλιστα ο καθηγητής Ιωάννης Παπαποστόλου και τις φωτογραφίες που τράβηξε το 1915 ο Κων. Ρωμαίος.
Τον Αύγουστο του 2020, ο Προϊστορικός αυτός οκισμός του Πετροχωρίου στην θέση Παναούλα, βρέθηκε και ταυτοποιήθηκε. Είναι σε απόσταση 100 περίπου μέτρων απ΄ το εκκλησάκι της Παναούλας και στα Ανατολικά αυτού.
Ο Προϊστορικός Οικισμός Πετροχωρίου δεν έχει ερευνηθεί. Πιθανολογείται πως είναι κτήρια της Μεσοελλαδικής περιόδου, αλλά αυτό πρέπει να ερευνηθεί.
Άλλα σημεία Προϊστορικού ενδιαφέροντος
Στην ευρύτερη περιοχή του αρχαίου Θέρμου, έχουν εντοπιστεί κι άλλα πολλά σημεία Προϊστορικού ενδιαφέροντος. Έχουν αναφερθεί ίχνη της Νεολιθικής εποχής, ενώ οι διάφοροι ισχυρισμοί για ύπαρξη Πελασγικών οικισμών στον Θέρμο, στην Ανάληψη, κ.α. δεν έχουν ερευνηθεί.
Η ονομασία της περιοχής που λέγεται Απόκουρο, παραπέμπει στους Κουρήτες που φέρονται ως οι αυτόχθονες κάτοικοί της οι οποίοι αφομοιώθηκαν και ενσωματώθηκαν στους Αιτωλούς.
Το Θέρμο είναι έδρα του ομώνυμου Δήμου με πληθυσμό 10.000 περίπου κατοίκων (πληθυσμός Δημοτών) και είναι χτισμένο στα ορεινά της επαρχίας Τριχωνίδας, στα Ανατολικά της λίμνης Τριχωνίδας. Ο Δήμος, απέχει περί τα 32 χιλιόμετρα από το Αγρίνιο, είναι πολύ εκτεταμένος και περιλαμβάνει πολλά, ορεινά κυρίως χωριά.
Ο αρχαίος Θέρμος ήταν το διοικητικό, πολιτικό, οικονομικό και θρησκευτικό κέντρο του Κοινού των Αιτωλών (Αιτωλική Συμπολιτεία). Μάρτυρας της ιστορίας της πόλης, είναι ο αρχαιολογικός χώρος με το μεγάλο πλήθος από δημόσια κτίρια και ναούς. Το Αρχαίο Θέρμο, βρισκόταν κατά τον Πολύβιο σε οροπέδιο, που το αποκαλεί “των Θερμίων πεδίον”, ενώ ονομάζει και την ίδια την πόλη, ακρόπολη όλων των Αιτωλών. Κάθε χρόνο, τον Σεπτέμβριο, συγκεντρώνονταν στο Θέρμο οι εκπρόσωποι όλων των πόλεων της Αιτωλικής Συμπολιτείας και αποφάσιζαν για θέματα πολέμου, ειρήνης και συμμαχιών. Την ίδια περίοδο γινόντουσαν και οι αρχαιρεσίες των οργάνων της Συμπολιτείας. Η πόλη δεν είχε ισχυρά τείχη, αφού ήταν πρoσκυνηματικό κέντρο και ως εκ τούτου ήταν χώρος τον οποίο σέβονταν όλοι ανεξαιρέτως. Καταστράφηκε δύο φορές το 218 και το 206 π.Χ., από τον Φίλιππο Ε’ τον Μακεδόνα, ο οποίος εκμεταλλευόμενος την απουσία του στρατού των Αιτωλών στη Θεσσαλία και θέλοντας να τους εκδικηθεί για τις αντιμακεδονικές τους θέσεις, κατέστρεψε το Αρχαίο Θέρμο, ενώ δεν σεβάστηκε ούτε αυτά του τα ιερά.
Στην πόλη υπήρχε ο μεγάλος ναός του “Θερμίου Απόλλωνα”, ο ναός του “Λυσείου Απόλλωνα” και της “Λαφρίας Αρτέμιδας – Αρτέμιδος Ηγεμόνης”. Άλλα κτίσματα που υπήρχαν στην πόλη είναι οι τρείς στοές, Ανατολική, Δυτική και Νότια, το Βουλευτήριο, η αρχαία κρήνη, η αρχαία αγορά, ενώ έχει βρεθεί και προϊστορικός οικισμός με ελλειψοειδή και τετράπλευρα κτήρια και δύο μέγαρα.
Ναός Θέρμιου Απόλλωνος
Η ανασκαφική έρευνα έφερε στο φως και τον περίπτερο ναό του Θερμίου Απόλλωνα, από τους αρχαιότερους στην Ελλάδα (του 7ου αιώνα π.Χ.).
Ο ναός αποτελείτο από βαθύ ενιαίο σηκό, που χωριζόταν κατά τον διαμήκη άξονα από μία κιονοστοιχία 12 κιόνων για τη στήριξη της στέγης. Οι κίονες της εξωτερικής κιονοστοιχίας (5X15) ήταν πυκνότεροι στις μικρές πλευρές. Ο ναός έχει διαστάσεις 12 μέτρα πλάτος και 38 μέτρα μήκος περίπου. Οι κίονες που στηρίζονταν σε λίθινες βάσεις ήταν ξύλινοι, όπως και όλη η ανωδομή (θριγκός) του κτιρίου. Ο θριγκός ήταν πλούσια επενδυμένος με πήλινες μετόπες, τρίγλυφα, υδρορροές και ακροκέραμα.
Η διαμόρφωση αυτή του ναού του Θερμίου Απόλλωνα αποτελεί το πρώτο ολοκληρωμένο δείγμα του δωρικού ναοδομικού ρυθμού της αρχαίας Ελλάδας. Οι ζωγραφιστές μετόπες του ναού, λείψανα ζωγραφικής τέχνης από την αρχαϊκή εποχή, εντυπωσιάζουν με τη χρωματική τους ποικιλία και τη συνθετική δύναμη της ελληνικής ζωγραφικής παράδοσης.
Ναός Λυσείου Απόλλωνος
O ναός του Απόλλωνος Λυσείου, βρίσκεται ανατολικά του μεγάλου ναού του Θερμίου Απόλλωνος σώζεται δε μόνο το νότιο μέρος του σηκού με δύο εισόδους σε βαθύ πρόναο και πρόσταση κιόνων.
Το όνομα του θεού βρέθηκε χαραγμένο σε ορόσημη λίθινη πλάκα που όριζε τον ιερό χώρο τον αφιερωμένο στον Λύσειο Απόλλωνα.
Πρόκειται για τετράπλευρο οικοδόμημα, μήκους 17,5 μ. και πλάτους 6,70 μ., από το οποίο σώζεται το νότιο τμήμα του σηκού με διπλή σειρά κιόνων στην πρόσοψη. Στο εσωτερικό του οικοδομήματος βρέθηκε μεγάλος αριθμός από τις κεραμίδες της στέγης, πήλινες σίμες και γείσα, καθώς και τεμάχια από πήλινες ζωγραφιστές μετόπες. Οι μετόπες αυτές είναι λεπτότερες από εκείνες του Απόλλωνος Θερμίου. Στις παραστάσεις των μορφών ο Γ. Σωτηριάδης διάβασε τις επιγραφές σε αρχαϊκή γραφή «Χάριτες» και «Ίρις».
Είχε και αυτός ξύλινα στοιχεία, ντυμένα με πήλινα αρχιτεκτονικά μέλη. Στα θραύσματα των μετοπών αναγνωρίζονται μορφές ζώων. Ειδικά όμως σε μία από τις μετόπες του ναού αυτού σώζεται ένα απόσπασμα «ερωτικού συμπλέγματος»: δύο φιγούρες, αρσενική και θηλυκή ενώνονται ερωτικά. Η ερμηνεία που δίνει στην παράσταση αυτή η Antonetti
είναι η εξής: «Αν πρέπει να δούμε στον αναπαριστώμενο Ιερό Γάμο την ένωση ενός ηρωικού ζευγαριού μάλλον παρά θεϊκού, η μυθική δυναστεία του Oινέα και της Αλθαίας θα μπορούσε να μας δώσει πολλά παραδείγματα».
Ναός Λαφρίας Αρτέμιδος
Άλλο σημαντικό μνημείο στον αρχαιολογικό χώρο του Θέρμου είναι ο μικρότερος ναός της θεάς Αρτέμιδας, της αποκαλούμενης “Λαφρίας Αρτέμιδας”.
Η Λαφρία Άρτεμις ήταν η γηγενής και η κατεξοχήν αγαπητή θεότητα των Αιτωλών. Είναι η θεά της γονιμότητας και της καρποφορίας, η μεγάλη Μάνα της γης, της φύσης όλης και δεν έχει σχέση με την κυνηγέτιδα Αρτέμιδα του δωδεκάθεου. Η πανάρχαια αυτή θεότητα των Αιτωλών σχετίστηκε μάλιστα με ορισμένο κοινωνικό καθεστώς, στο οποίο προβαλλόταν η γυναίκα και ιδιαίτερα η γυναίκα μητέρα. Έτσι, δημιουργήθηκε τα πανάρχαια χρόνια στην Αιτωλία κοινωνία Μητριαρχίας, με προεξάρχουσα θεότητα τη Μητέρα φύση, η οποία προσωποποιείται στην Αρτέμιδα Λαφρία.
Η Ανατολική στοά
Και οι δύο στοές, από τις μεγαλύτερες ελληνικές, έχουν το σύνηθες στη Δ. Ελλάδα σχήμα, με τοίχους στα άκρα της πρόσοψης. Μόνο τα κατώτερα μέρη και οι κίονες ήταν λίθινα, τα ανώτερα ήταν κτισμένα με ωμές πλίνθους. Είχαν δύο σειρές δωρικών κιόνων χωρίς δωμάτια στο βάθος. Υπήρχαν όμως και διαφορές μεταξύ τους. Η ανατολική (173 Χ 13,50 μ.) είχε κρηπίδωμα στην πρόσοψη και δύο θύρες στον οπίσθιο τοίχο. Ξανακτίσθηκε μετά την καταστροφή του 218 π.Χ., έγινε βραχύτερη και απέκτησε λίθινο θρανίο κατά μήκος των τοίχων με τραπέζια στις γωνίες. Στις κατασκευές αυτές χρησιμοποιήθηκαν ως υποστηρίγματα οι λίθινες πλάκες των τριγλύφων και των μετοπών της κατεστραμμένης στοάς.
Μετά την επανοικοδόμηση η ανατολική στοά χρησίμευε, φαίνεται, μόνο για παραμονή επισκεπτών ή και για άλλες λειτουργίες των αρχών της Συμπολιτείας.
Η Δυτική στοά
H Δυτική στοά, όπως άλλωστε και η Ανατολική, από τις μεγαλύτερες Ελληνικές, είχε το σύνηθες στη Δ. Ελλάδα σχήμα, με τοίχους στα άκρα της πρόσοψης. Μόνο τα κατώτερα μέρη και οι κίονες ήταν λίθινα, τα ανώτερα ήταν κτισμένα με ωμές πλίνθους. Είχε δύο σειρές δωρικών κιόνων χωρίς δωμάτια στο βάθος. Η δυτική στοά (164,40 Χ 13,60 μ.) είχε στυλοβάτη με μία μόνο βαθμίδα και χωριστό δωμάτιο στο βόρειο άκρο. Δεν είναι βέβαιο ότι ξανακτίσθηκε όπως η ανατολική στα τέλη του 3ου αι. π.Χ.
Η Νότια στοά
Παράλληλα με το νότιο σκέλος του τείχους εκτείνεται μία άλλη, η νότια στοά, μήκους 185 μ., με προστάσεις κιόνων και στις στενές πλευρές. Δεν έχει ερευνηθεί ακόμη συστηματικά. Μπροστά της θα περνούσε η οδός που οδηγούσε από τη νοτιοδυτική πύλη στην Αγορά.
Το Βουλευτήριο
Το Βουλευτήριο, έκλεινε τη νότια στενή πλευρά της πλατείας, είναι ορθογώνιο κτίριο με πρόπυλο και δεν έχει ακόμα πλήρως ερευνηθεί.
Αρχαία κρήνη και αγωγός
Η κρήνη βρίσκεται στη βορειοδυτική άκρη της «πλατείας οδού», (βόρεια της δυτικής στοάς) και είναι κατασκευασμένη πάνω σε πηγή. Έχει το απλό σχήμα της ορθογώνιας δεξαμενής (6,18 x 3,60 μ.). Στην ανατολική πλευρά υπάρχει σε υψηλότερο επίπεδο ημικυκλική εξέδρα ανοικτή προς τα Α. Το νερό αναβλύζει ανάμεσα από τους αραιά τοποθετημένους λίθους της κατώτερης στρώσης των τοιχωμάτων της κρήνης. Πιθανώς δεν είχε κρουνούς. Οι τελευταίες ανασκαφές οδήγησαν στην πλήρη αποκάλυψη του πλακόστρωτου της κρήνης που την περιέβαλλε από τη βόρεια, τη δυτική και νότια πλευρά της.
Στο πάνω μέρος της αρχαίας κρήνης ξεκινάει πέτρινος αγωγός ο οποίος διέσχιζε την Αγορά.
Η Αγορά
Η Αγορά και το ιερό αποτελούν ενιαίο ορθογωνισμενο χώρο, μία πλατεία 200 Χ 21 μ., την οποία πλαισιώνουν δύο στοές, ενώ στις στενές πλευρές εξασφάλιζαν μνημειώδη όψη ο ναός του Απόλλωνος προς Βορρά και το Βουλευτήριο προς Νότο. Η διαμόρφωση αυτή μοιάζει περισσότερο με «πλατεία οδό» και προαναγγέλλει τους πλαισιωμένους με στοές δρόμους των ρωμαϊκών πόλεων. Απλή και γραμμική καθώς είναι, παρέχει επίσης αντιπροσωπευτικό δείγμα της χωρορυθμικής αίσθησης του πρώιμου 3ου αι., εποχή που οικοδομήθηκαν τα κτίρια της Αγοράς βάσει ενιαίου προγραμματικού σχεδίου της τότε ανθηρής Αιτωλικής Συμπολιτείας. Οι ανασκαφές έφεραν στο φως συντρίμμια από χάλκινους ανδριάντες και από πανοπλίες. Αποκάλυψαν επίσης θραύσματα του τροπαίου που έστησαν οι Αιτωλοί μετά τη νίκη τους κατά των Γαλατών το 279 π.Χ. Στην ανασκαφή βρέθηκε άθικτο το στρώμα της τελικής καταστροφής μετά το 167 π.Χ., κατά τους χρόνους των εσωτερικών συγκρούσεων.
Στην πιο καλή ώρα του Θέρμου η αγορά ήταν γεμάτη αναθήματα και χιλιάδες λάφυρα, κυρίως πανοπλίες, και στα βάθρα, στις ημικυκλικές και ορθογώνιες εξέδρες, προ της ανατολικής κυρίως στοάς, έστεκαν τιμητικοί ανδριάντες, όχι λιγότεροι από 2.000, όπως μας παραδίδει ο Πολύβιος, ο οποίος περιγράφει την καταστροφή και τη λεηλασία από το στρατό του Φιλίππου Ε’ το 218 π.Χ. Οι ανασκαφές έφεραν στο φως συντρίμμια από τους χάλκινους ανδριάντες και τις πανοπλίες εκείνες. Αποκάλυψαν επίσης θραύσματα του τροπαίου που έστησαν οι Αιτωλοί μετά τη νίκη τους κατά των Γαλατών το 279 π.Χ.
Το τείχος και οι πύλες
Τείχος με πύργους υψωνόταν, γύρω από το Ιερό του Θερμίου Απόλλωνα..
Το τείχος ήταν ένα σχεδόν ορθογώνιο περίβολο τείχος, με τετράγωνους και στρογγυλούς πύργους χτισμένους σε τακτά διαστήματα. Οι πύλες ήταν στο Νότιοδυτικό μέρος του τείχους. Μια άλλη είσοδος υπήρχε στο βόρειο μέρος του τείχους.
Ολόκληρο το τείχος δεν σώζεται. Παρά το γεγονός ότι ο χώρος ήταν ιερό, τα προστατευτικά τείχη χρονολογούνται από τον 3ο αιώνα π.Χ.
Οι πύλες ήταν στο Νότιοδυτικό μέρος του τείχους. Μια άλλη είσοδος υπήρχε στο βόρειο μέρος του τείχους.
Αρχαίον Πάμφιον
Το Αρχαίο Πάμφιον ήταν ένα από τα πολλά Αιτωλικά πολίσματα γύρω απ΄την Τριχωνίδα λίμνη. Ήταν η κοντινότερη Αιτωλική πόλη στο Ιερό του Αρχαίου Θέρμου, την οποία άλωσε ο φίλιππος Ε΄ όταν προήλασε προς τον Θέρμο τον οποίο και κατέστρεψε το 218 π.Χ. Ο ιστορικός Πολύβιος που συνόδευε τον Φίλιππο στην εκστρατεία του αυτή αναφέρει πως ο Φίλιππος αφού εκπόρθεισε την πόλιν, εγκατέστησε φρουρά και κινήθηκε προς τον Θέρμο.
Το Αρχαίο Πάμφιον εντοπίζεται στην περιοχή Μεσοβουνίου Σιταραλώνων, περιοχή στην οποία διακρίνονται ερείπια πολλών αρχαίων κτηρίων, τα οποία όμως δεν έχουν ερευνηθεί.
Αρχαίον Φίστυον
Βόρεια της λίμνης Τριχωνίδας, στο δρόμο Δογρής – Νερομάνας, σε απόσταση 1,5 χλμ. Ν-ΝΔ του χωριού Νερομάνα και 1 χλμ. περίπου ΒΑ της Δογρής, πάνω σε ένα λόφο με ύψος 400 μ. με το τοπωνύμιο Παλιομανάστηρο, σώζονται τα ερείπια αρχαίας πόλης με οχύρωση εντός της οποίας βρίσκεται το ερειπωμένο μοναστήρι των Αγίων Αποστόλων (απ’ όπου και το τοπωνύμιο Παλιομονάστηρο). Εντός της ακρόπολης έχουν βρεθεί ερείπια αρχαίων κτιρίων και τάφοι καθώς και λιθόπλινθοι που παραπέμπουν σε τεχνικές δόμησης, ενώ μπορεί κανείς να διακρίνει υπολείμματα μίας κυκλικής σε κάτοψη, θολωτής, υπόγειας δεξαμενής με διάμετρο 4,50μ και επιχρισμένη εσωτερικά με υδραυλικό κονίαμα. Ο χώρος σχετίζεται με ιερό αφιερωμένο στην Φυστιίδα Αφροδίτη, Συριακή θεότητα.
Άλλα σημεία Αρχαιολογικού ενδιαφέροντος
Στην ευρύτερη περιοχή έχουν βρεθεί διάφορα σημεία Αρχαιολογικού ενδιαφέροντος, τα οποία δεν έχουν επαρκώς ερευνηθεί. Πρόκειται στην πλειοψηφία τους για Αιτωλικές οχυρώσεις, κι αξίζει να αναφέρουμε:
Την Αιτωλική Οχύρωση του Πετροχωρίου, Μωρόσκλαβου, Ανάληψης, Καλουδίου, Χρυσοβίτσας, Μάνδρας, Αμβρακιάς, Αργυρού Πηγαδίου, Αετόπετρας, Στριγανιάς, Μυρτιάς, Νερομάνας, κ.α.
Σημαντικά θεωρούνται και τα Αρχαιολογικά ευρήματα στο Παλιόκαστρο Θέρμου, στον Ταξιάρχη, στον Νεροσύρτη, στην Κόνισκα, στην Κοκκινόβρυση, Αμπέλια, Διπλάτανο, Μελίγκοβα, Μαχαλά, Αβαρίκο, Πίνη, Διάσελο κ.α.